Bazylika św. Jakuba St. Apostoła i św. Agnieszki

 

data nadania tytułu
bazyliki mniejszej
 
25 lipca 2009 roku  

Diecezja Opolska

Wyjątkowe miejsce w zespole budowli zabytkowych Nysy zajmuje górująca nad miastem bryła architektoniczna św. Jakuba. Monumentalne wnętrze świątyni, wsparte na wysokich fi larach sklepienie, kolorystyka dają wrażenie z pogranicza świata realnego i mistycznego. Parafia śś. Jakuba i Agnieszki powstała na przełomie XII i XIII w. Obejmowała obszar tzw. Nowego Miasta. Pierwszy kościół parafialny, wzniesiony w latach 1195–1198, został konsekrowany przez biskupa wrocławskiego Jarosława w 1198 r. Obecny kościół powstał w dwóch etapach. Pierwszy przypada na lata przed 1392 r.; wtedy zbudowano kościół sześcioprzęsłowy. Drugi okres przypada na lata 1424–1430 i obejmuje prezbiterium z ambitem.
Mury obecnego kościoła zaczęto wznosić w 1424 r. Ówczesna rada miejska zleciła budowę mistrzowi Piotrowi z Ząbkowic. Według źródeł historycznych budowlę ukończono w 1430 r. W swych dalszych burzliwych dziejach kościół doświadczył licznych pożarów, zniszczeń i modernizacji. Jednak charakterystyczna sylwetka budowli pozostała niezmieniona do dnia dzisiejszego. Po pożarze w 1542 r. przeprowadzono prace naprawcze, wykonano m.in. nowe sklepienia sieciowe, nową więźbę oraz pokryto dachy łupkiem. W XVII i XVIII w. przeprowadzono zgodnie z ówczesną tendencją barokizację kościoła, usunięto przy tym szereg gotyckich ołtarzy, rzeźby i witraże. Zatynkowano również stare malowidła.
W latach 1889–95 przeprowadzono gruntowną modernizację kościoła w stylu neogotyckim, dobudowano również kruchtę zachodnią – dzisiejsze wejście główne. Pracami tymi kierował Józef Eberts. II wojna światowa nie oszczędziła kościoła. Ogień zniszczył całkowicie dach, szczyt zachodni, organy i grupę tęczową. Wyposażenie świątyni uległo częściowej dewastacji. Odbudowa trwała do 1961 r., prace konserwatorskie prowadzone są do dnia dzisiejszego. Kościół św. Jakuba jest trójnawową, dziewięcioprzęsłową halą murowaną z kamienia i cegły. Wokół prezbiterium znajduje się obejście będące przedłużeniem naw bocznych, przy których wbudowano rzędem szereg niższych kaplic gotyckich. Przy ósmym przęśle od południa i północy w miejscu dawnych wejść urządzono dwie kaplice barokowe. Idąc dalej nawą północną, widzimy dobudowane później, ośmioboczne barokowe baptysterium. Nawy boczne rozdzielone są smukłymi, sześciobocznymi fi larami z cegły, ponad którymi wznoszą się krzyżowo-żebrowe sklepienia z 1891 r. W średniowieczu nyska katedra szczyciła się ponad czterdziestoma ołtarzami bocznymi. Kiedy oglądamy świątynię od zewnątrz, wrażenie robi ogromna, zwarta bryła i potężny, dwuspadowy dach. Na kalenicy wbudowano ośmioboczną wieżyczkę na sygnaturkę. Wystrój rzeźbiarsko-architektoniczny kościoła nie jest bogaty i pochodzi w większości z czasów ostatniej restauracji. W ołtarzu głównym znajduje się najcenniejszy bodaj zabytek katedry – późnogotycki tryptyk wypełniony rzeźbami: w środku Chrystus Ukrzyżowany, na skrzydłach sceny: Chrystus w Ogrójcu, Cierniem koronowanie, Biczowanie, Ecce Homo, w predelli Upadek pod Krzyżem. Skrzydła mają malowane rewersy. Dzisiaj spośród dziewiętnastu kaplic w nawach bocznych do szczególnie cennych należą: kaplica Bracka z kutą kratą i manierystycznym ołtarzem kamiennym, polichromowanym z 1612 r. W strefie centralnej rzeźba Matki Boskiej na półksiężycu. Kaplica św. Jana Chrzciciela mieści ołtarz kamienny, polichromowany, wykonany w 1584 r. Kaplica św. Trójcy, przykryta kopułą z freskami Feliksa Antoniego Schefflera z 1753 r., posiada ołtarz późnobarokowy z marmuru, wykonany przez Antoniego Jörga. Na uwagę zasługują portale w kruchtach bocznych i do zakrystii z połowy XV wieku oraz zespół zworników i rzeźbionych wsporników w niektórych kaplicach. Zwiedzając świątynię, należy zwrócić uwagę na wyjątkowej wartości dzieła rzemiosła artystycznego – zespół krat pochodzących z warsztatów nyskich od późnego gotyku poprzez renesans i manieryzm, aż do baroku. Nyski kościół posiada również jeden z najbogatszych na Śląsku zbiór epitafi ów i pomników nagrobnych biskupów śląskich. Są to często dzieła wysokiej wartości artystycznej. Obok kościoła wznosi się okazała czterokondygnacyjna wieża – dzwonnica. Powstała początkowo z fundacji biskupa Rudolfa. W roku 1474 rozpoczęto budowę wieży, która trwała z przerwami aż do 1548 r., jednak nigdy nie została ukończona i taka też pozostała wieża do dziś. Zbudowana jest na planie kwadratu, z cegły obłożonej kamienną wykładziną, przy narożach wzmocniona silnie występującymi skarpami. Uwagę zwraca piękna dekoracja rzeźbiarska, dzieło nieznanych nam dzisiaj kamieniarzy. Ostatnio powstały skarbiec zawiera niezwykle cenne dzieła sztuki sakralnej.